Xã Đồng Nai Thượng với nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mạ, đây là vùng đất có di sản văn hóa đặc sắc, nhiều phong tục tập quán và giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, đồng thời là nơi “đất lành chim đậu”, là vùng đất gắn bó thân thương của đồng bào Mạ, cùng với các yếu tố văn hoá dân gian đặc sắc, phong phú, đa dạng biểu hiện trong những dụng cụ sinh hoạt, kiến trúc dân gian, trang phục, ẩm thực; trong nghề rèn, nghề dệt; trong tín ngưỡng, phong tục, lễ hội văn hóa dân gian, âm nhạc dân gian... đặc biệt hơn nữa là không gian văn hoá cồng chiêng của đồng bào dân tộc thiểu số gốc Lâm Đồng cùng các tỉnh Tây Nguyên đã được UNESCO công nhận là "Di sản văn hóa phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại"; và một số di sản khác như Vườn Quốc gia Cát Tiên đã được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới và Di tích Quốc gia đặc biệt khảo cổ Cát Tiên đang được lập hồ sơ để đề nghị UNESCO công nhận là di sản thế giới.

Già làng cùng bà con thực hiện nghi lễ

          Trong những năm qua, thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa - xã hội vùng dân tộc, miền núi; đồng thời triển khai thực hiện Chương trình của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về bảo tồn không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, sau khi được Tổ chức Giáo dục - Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) công nhận không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại (tháng 11/2005), huyện Cát Tiên đã tích cực, chủ động nhằm phát triển văn hóa trên địa bàn huyện, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ và đạt được những kết quả quan trọng trong tư tưởng, lối sống, phong tục, tập quán tiến bộ của nhân dân các dân tộc trong huyện được giữ gìn, bảo vệ và phát triển. Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật ngày càng đa dạng, phong phú, chất lượng từng bước được nâng lên. Việc mở rộng giao lưu văn hóa giữa các địa phương khác ngày càng được tăng cường. Đặc biệt các hoạt động liên quan đến không gian văn hóa cồng chiêng đã góp phần tích cực trong việc gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số ở Cát Tiên, thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển.

           Tuy nhiên, hiện nay, cùng với quá trình chuyển biến về kinh tế, xã hội, tín ngưỡng đã và đang làm thay đổi mạnh mẽ cuộc sống của cộng đồng các dân tộc trong huyện. Do đó, không gian văn hóa cồng chiêng trên địa bàn huyện Cát Tiên đang đứng trước những thách thức lớn, đối mặt với nguy cơ mai một. Đó là ảnh hưởng của văn hóa hiện đại; tác động mặt trái của cơ chế thị trường; sự đô thị hóa quá nhanh; người già biết văn hóa cồng chiêng lần lượt qua đời, lớp trẻ không mặn mà với văn hóa truyền thống của ông bà để lại, nhà dài truyền thống đang bị thay dần bằng nhà bê tông… nghĩa là không gian văn hóa đang bị mất dần.

            Nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Mạ, nhất là các lễ hội truyền thống đặc sắc, tháng 4 năm 2024, tại xã Đồng Nai Thượng, Sở VHTT&DL phối hợp với UBND huyện Cát Tiên, cùng với xã Đồng Nai Thượng tổ chức tái hiện một phần lễ hội Nhô R’he, tức là lễ hội mừng lúa mới được diễn ra trong không gian của một gia đình.

            Mừng lúa mới là phong tục lâu đời của dân tộc Mạ theo chu kỳ canh tác của cây lúa, sau khi thu hoạch xong, cộng đồng người Mạ thường tổ chức nghi lễ mừng lúa mới, vừa để tạ ơn Yàng và các vị thần linh đã ban cho mùa màng tốt tươi, cuộc sống no đủ, đồng thời cũng là dịp bà con dân làng chung vui hưởng thành quả công sức lao động…

Bà con cùng thực hiện nghi lễ

            Theo phong tục của người Mạ, sau mỗi một năm làm việc nhọc nhằn khi vụ mùa đã thu hoạch xong lúa đã chất đầy kho, ngô bắp đầy nhà, các buôn làng lại tổ chức một lễ hội đó là lễ hội Nhô R’he - Mừng lúa mới. Đây là lễ nghi mang đậm tín ngưỡng vạn vật hữu linh, là bản sắc văn hóa độc đáo và là lễ hội lớn nhất, có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của bà con đồng bào dân tộc Mạ trên quê hương Đồng Nai Thượng, với mục đích là để tạ ơn các thần linh như Yàng M’Tơ Ngai (thần mặt trời, thần sông, thần Núi), thần Yàng N’du (tức là thần lúa) các thần đã cho buôn làng một mùa bội thu, cuộc sống no đủ.

           Trong nghi thức mừng lúa mới của người Mạ, nghi thức cúng Yàng được thực hiện trước tiên, theo sau đó là các lễ các vị thần linh ứng với mỗi một điều kiện thời tiết trong sản xuất.

            Gia đình mời già làng, con cháu và người thân về dự, mọi người đều mặc trang phục truyền thống của dân tộc mình.

            Lễ vật cúng được chuẩn bị tươm tất, bao gồm: cây nêu, nhà kho, rượu cần, trứng, cơm mới, đọt mây, nước trắng và đặc biệt có một con gà trống là con vật hiến sinh không thể thiếu. Nhà nào có điều kiện thì thịt trâu, không có điều kiện thì thịt dê. Người chủ trì là già làng chính là người đích thân xem xét và chọn ra những bông lúa dày, trĩu nặng hạt và đẹp nhất để lại để làm lễ cúng thần và cũng là người trực tiếp bày xếp các lễ vật để cúng.